vestihИзвестия Национальной академии наук Беларуси. Серия гуманитарных наукProceedings of the National Academy of Sciences of Belarus, Humanitarian Series2524-23692524-2377The Republican Unitary Enterprise Publishing House "Belaruskaya Navuka"vestih-386Research ArticleИСКУССТВОВЕДЕНИЕ, ЭТНОГРАФИЯ, ФОЛЬКЛОРARTS, ETHNOGRAPHY AND FOLKLOREТЭМЫ ПРОВАДАЎ ЗІМЫ І СУСТРЭЧЫ ВЯСНЫ Ў МАСЛЕНІЧНЫХ АБРАДАХ БЕЛАРУСКАГА ПАЛЕССЯMOTIVES OF BIDDING FAREWELL TO WINTER AND GREETING SPRING IN SHROVETIDE RITES IN BELARUSIAN POLESIE REGIONЛяшкевічА. I.LeshkevichYe. I.

аспирант

Postgraduate Student

sionniaviecier@gmail.comЦэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН БеларусіBelarusian Culture, Language and Literature Research Centre, National Academy of Sciences of Belarus201716082017028290Copyright © Ляшкевіч А.I., 20172017Ляшкевіч А.I.Leshkevich Y.I.Данная работа распространяется под лицензией Creative Commons Attribution 4.0.This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 License.https://vestihum.belnauka.by/jour/article/view/386

Мотивы проводов зимы и кликанья весны в масленичных обрядах белорусского Полесья проанализированы с использованием этнолингвистической методологии. Масленица рассматривается как один из праздников весеннего новолетия, ритуал перехода (в терминологии Арнольда ван Геннепа). В качестве ступеней перехода выделяются проводы зимы и кликанье весны. Использованы также наработки А. К. Байбурина, который уточняет выделенные ван Геннепом этапы в ритуале: «старый мир», который существовал до проведения ритуала, десемиотизируется; затем происходит создание новой семиосферы, собирание «нового мира» из обособленных частей; в конце ритуала – освоение созданного заново мира, его ритуальный раздел. Символический «старый мир», старый сезон в масленичных обрядах – это зима, а новый – весна. Проводы зимы и кликанье весны в полесской масленичной обрядности рассматриваются во взаимосвязи. Анализируются такие аспекты проводов зимы на Полесье, как сжигание чучела, ветоши, демонстрация специально сделанной куклы-чучела. Акцентируется внимание на таких особенностях масленичного кликанья весны, как исполнение весенних песен возле костра, в котором жгут чучело или ветошь, локально (Житковичский и Столинский р-ны) – кликанье весны с сыром в руках. 

The motives of bidding farewell to winter and calling for spring in Shrovetide rites in Belarusian Polesie are analyzed using ethnolinguistic methods. Shrovetide is considered as a springtime new year holiday – a rite of passage (as defined by Arnold van Gennep). The bidding farewell to winter and calling for spring are distinguished as phases of passage. The article also uses research results by Albert Baiburin who updates van Gennep's rite phases: the “old world” that existed before the rite is desemiotized; then a new semiosphere is created – a “new world” is gathered together of detached parts; the world created anew is explored and is ritually divided in the end of the rite. The symbolic “old world,” i.e. the old season, in Shrovetide rites is winter, with spring being a new one. Bidding farewell to winter and calling for spring Shrovetide rites in Polesie region are considered in their interrelationship. Such aspects of bidding farewell to winter in Polesie as burning a dummy and rags and demonstrating a specially made doll are analyzed. A focus is made on such specific features of calling for spring during Shrovetide as singing spring songs by the bonfire of the dummy or rags, and (locally, in Žytkavičy and Stolin Districts) calling for spring with a piece of cheese in one's hands.

Масленицапроводы зимыкликанье весныПолесьеритуал переходавесеннее новолетиеShrovetidebidding farewell to wintercalling for springPolesiethe rite of passagespringtime new yearReferencesАгапкина, Т. А. Мифопоэтические основы славянского народного календаря: Весенне-летний цикл / Т. А. Агапкина. – М. : Индрик, 2002. – 816 с.Agapkina T. A., Mifopoeticheskie osnovy slavianskogo narodnogo kalendaria: vesenne-letnii tsykl [Mythical and Poetic Basis of Slavic Folk Calendar: The Spring-summer Cycle], Indrik, Moscow, RU, 2002.Ван Геннеп, А. Обряды перехода / А. Ван Геннеп. – М. : Восточная лит., 2002. – 200 с.Van Gennep A., Obriady perekhoda [Rites of Passage], Vostochnaia literatura, Moscow, RU, 2002.Байбурин, А. К. Ритуал в традиционной культуре / А. К. Байбурин; НАН, Музей антропологии и этнографии им. П. Великого. – СПб. : Наука, 1993. – 240 с.Baiburin A. K., Ritual v traditsionnoi culture [Ritual in Traditional Culture], Nauka, SPb, RU, 1993.Морозов, И. А. Круг игры. Праздник и игра в жизни севернорусского крестьянина (ХІХ–ХХ вв.) / И. А. Морозов, И. С. Слепцова. – М. : Индрик, 2004. – 920 с.Morozov I. A., Sleptsova I. S., Krug igry. Prazdnik i igra v zhizni severorusskogo krest’ianina (ХІХ–ХХ vv.) [Circle of Game. Feast and Game in the life of the Russian Northern Peasant (19th – 20th Centuries)], Indrik, Moscow, RU, 2004.Соколова, В. К. Весеннее-летние календарные обряды русских, украинцев и белорусов. ХІХ – начало ХХ в. / В. К. Соколова. – М. : Наука, 1979. – 288 с.Sokolova V. K., Vesenne-letnie kalendarnye obriady russkikh, ukraintsev i belorusov. ХІХ – nachalo ХХ vv. [Spring-summer Calendar Rites of Russians, Ukrainians and Belarusians in the 19th – early 20th centuries], Nauka, Moscow, RU, 1979.Атлас гісторыі Беларусі ад старажытнасці да нашых дзён: дадат. да 6-томнай “Энцыклапедыі гісторыі Беларусі” / Л. І. Языковіч [і інш.]. – Мінск : Беларус. Энцыкл., 2004. – 160 с.Iazykovich L. I., Atlas gistoryi Belarusi ad starazhytnastsi da nashykh dzen: dadat. da 6-tomnai “Entsyklapedyii gistoryi Belarusi” [Atlas of the History of Belarus from Antiquity to the Present Time: A Supplement to the 6-volume Encyclopedia of the History of Belarus], Belaruskaia entsyklapedyia, Minsk, BY, 2004.Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Чачэрскага раёна. – Мінск : БЕЛТА, 2000. – 622 с.Pamiats’: gistoryka-dakumental’naia khronika Chacherskaga raena [Memory: A Historical-documental Chronicle of Chechersk District], BELTA, Minsk, BY, 2000.Валодзіна, Т. В. Каляндарныя святы, звычаі і абрады / Т. В. Валодзіна, Т. І. Кухаронак, І. Ю. Смірнова // Традыцыйная мастацкая культура беларусаў : у 6 т. / рэдкал.: Т. Б. Варфаламеева (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларус. навука ; Вышэйш. шк., 2001–2013. – Т. 6: Гомельскае Палессе і Падняпроўе : у 2 кн. : Кн. 1 / Т. В. Валодзіна [і інш.]. – 2012. – С. 23–157.Valodzina T. V., Kukharonak T. I., Smirnova I. I., “Calendar feasts, customs, rites”, in Varfalameeva T. B. (ed.), Tradytsyinaia mastatskaia kultura belarusaў: tom 6. Gomel’skae Palesse i Padniaproўe : u 2 knigakh : kniga 1 [Traditional Art culture of Belarus: Vol. 6: Polesie and the Dnieper Land in Gomel Region: in 2 books : Book 1], Vysheishaia shkola, Minsk, BY, 2012, pp. 23–157.Новак, В. С. Рэгіянальна-лакальныя асаблівасці фальклорных традыцый Добрушчыны / В. С. Новак // Зямля чароўная дабра : Добрушскі край : гісторыя і сучаснасць / пад агул. рэд. А. А. Станкевіча. – Гомель: Полеспечать, 2008. – С. 161–259.Novak V. S., “Regional and Local Peculiarities of Folk Traditions in Dobrush District”, in Ziamlia charoўnaia dabra: Dobrushski krai: gistoryia i suchasnasts’ [The Fairy Land of Kindness: Dobrush District: A History and Present Times], Polespechat’, Homiel, BY, 2008, pp. 161–259.Хойнікшчыны спеўная душа: народная духоўная культура Хойнікскага краю: фальклор.-этнаграф. зб. / пад агул. рэд. В. С. Новак. – Мінск : Выд. цэнтр БДУ, 2010. – 303 с.Novak V. S. (ed.), Khoinikshchyny speўnaia dusha: narodnaia dukhoўnaia kul’tura Choinikskaga kraiu: fal’klor.-etnagraf. zb. [The Singing Soul of Choyniki District: The People’s Spiritual Culture: A Folk and Ethnographic Collection], Vyd. tsentr BSU, Minsk, BY, 2010.Басько, В. І. Каляндарныя святы, звычаі і абрады / В. І. Басько, Т. В. Валодзіна, Т. І. Кухаронак // Традыцыйная мастацкая культура беларусаў : у 6 т. / рэдкал.: Т. Б. Варфаламеева (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларус. навука ; Вышэйш. шк., 2001–2013. – Т. 5: Цэнтральная Беларусь : у 2 кн. : Кн. 1 / В. І. Басько [і інш.]. – 2010. – С. 21–358.Bas’ko V. I., Valodzina T. V., Kukharonak T. I., “Calendar feasts, customs, rites”, in Varfalameeva T. B. (ed.), Tradytsyinaia mastatskaia kultura belarusaў: tom 5. Central’naia Belarus: u 2 knigakh: kniga 1 [Traditional Art Culture of Belarus: Vol. 5: Central Belarus: in 2 books: Book 1], Vysheishaia shkola, Minsk, BY, 2010, pp. 21 – 358.Кухаронак, Т. І. Маскі ў каляндарнай абраднасці беларусаў / Т. І. Кухаронак. – Мінск: Ураджай, 2001. – 239 с.Kukharonak T. I., Maski u kaliandarnai abradnastsi belarusaў [Masks in Belarusians’ Calendar Rites], Uradzhai, Minsk, BY, 2001.Можейко, З. Я. Песни белорусского Полесья: в 2 вып. Вып. 1 / З. Я. Можейко. – М. : Сов. композитор, 1983. – 184 с.Mozheiko, Z. Ia., Pesni belorusskogo Poles’ia: vyp. 2 [Songs of Byelorussian Polesie, Issue 2], Sov. Compozitor, Moscow, RU, 1983.Барысаўшчына – гэта таксама Малое Палессе [Электронны рэсурс]. – Рэжым доступу: http://barysau. by/?p=1028. – Дата доступу: 07.09.2016.“The Land of Borisov is Part of Small Polesie”, available at: http://barysau.by/?p=1028, (Accessed 07 September 2016).Архіў рэспубліканскай грамадскай арганізацыі “Студэнцкае этнаграфічнае таварыства”. Аўдыяфайл 20150701_ML_01_Budcza_01.“Audio file 20150701_ML_01_Budcza_01”, in Archiў respublikanskai gramadskai arganizatsyi “Studentskae etnagrafichnae tavarystva” [Archive of the Students’ Ethnographic Association, a national NGO], Minsk, BY, 2015.Касцючык, В. М. Самабытныя моўныя адзінкі ў дыялектным і літаратурным кантэксце / В. М. Касцючык. – Брэст : БрДУ імя А. С. Пушкіна, 2013. – 124 с.Kastsiuchyk V. M., Samabytnyia moўnyia adzinki ў dyшalektnym ш litaraturnym kanteksеыe [Original Linguistic Units in Dialectal and Literary Context], BrSU, Brest, BY, 2013.Басько, В. І. Масленіца / В. І. Басько, А. М. Боганева // Традыцыйная мастацкая культура беларусаў : у 6 т. / рэдкал.: Т. Б. Варфаламеева (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларус. навука ; Вышэйш. шк., 2001–2013. – Т. 2: Віцебскае Падзвінне / А. М. Боганева [і інш.]. – 2004. – С. 64–76.Bas’ko V. I., Boganieva A. M., “Shrovetide”, in Varfalameeva T. B. (ed.), Tradytsyinaia mastatskaia kul’tura belarusaў: tom 2. Vitsebskae Padzvinne [Traditional Art Culture of Belarus: Vol. 2: The Dvina Land of Vitebsk], Bel. navuka, Minsk, BY, 2004, pp. 64–76.Архіў Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. – Ф. 23. Воп. 15. Спр. 4. Арк. 3.“F. 23, inv. 15, c. 4, p. 3”, in Arkhiў Instytuta mastatstvaznaўstva, etnagrafii i fal’klory imia Kandrata Krapivy Nacyianal’nai akademii navuk Belarusi [Archive of the Institute for Arts, Ethnography and Folklore of the National Academy of Sciences of Belarus], Minsk, BY, 2015.Валодзіна, Т. В. Салома / Т. В. Валодзіна // Беларуская міфалогія: энцыкл. слоўнік / С. Санько [і інш.]. – Мінск : Беларусь, 2004. – С. 448–449.Valodzina T. V., “Straw”, in San'ko S., Valodzіna T., Vasіlevіch U., Belaruskaia mifalogiia: entsyklapedychny sloўnik [Belarusian Mythology: An Encyclopedic Dictionary], Belarus, Minsk, BY, 2004, pp. 448–449.Барвенава, Г. Асноўныя памылкі рэжысёраў сучасных святаў у выкарыстанні народнага касцюма / Г. Барвенава // Аўтэнтычны фальклор: праблемы захавання, вывучэння, успрымання : матэрыялы VII Міжнар. навук. канф., Мінск, 26–28 красавіка 2013 г. / БДУКМ; рэдкал.: Языковіч В. Р. (адк. рэд.) [і інш.]. – Мінск : БДУКМ, 2013. – С. 157–161.Barvenava G., “The Most Common Mistakes in Using Folk Costumes by Directors Staging Modern Feasts”, in Iazykovich L. I (ed.), Zb. navuk. prats udz. VII Mizhnar. navuk. canf. “Autentychny fal’klor: prablemy zakhavannia, vyvuchennia, usprymannia [Proc. Of the 7th Int. Conf. “Authentic Folklore: Problems of Preservation, Research, and Perception”], BSU of Culture and Arts, Minsk, BY, 2013, pp. 157–161.Басько, В. І. Каляндарныя святы, звычаі і абрады / В. І. Басько, Т. В. Валодзіна, Т. І. Кухаронак // Традыцыйная мастацкая культура беларусаў : у 6 т. / рэдкал.: Т. Б. Варфаламеева (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларус. навука ; Вышэйш. шк., 2001–2013. – Т. 4. Брэсцкае Палессе : у 2 кн. Кн. 1 / В. І. Басько [і інш.]. – 2008. – С. 19–244.Bas’ko V. I., Valodzina T. V., Kukharonak T. I., “Calendar feasts, customs, rites”, in Varfalameeva T. B. (ed.), Tradytsyinaia mastatskaia kul’tura belarusaў: tom 4. Brestskae Palesse: u 2 knigakh : kniga 1 [Traditional Art Culture of Belarus: Vol. 4: Brest Polesie: in 2 books: Book 1], Vysheishaia shkola, Minsk, BY, 2008, pp. 19–244.Прыбылова, В. М. Музычны ландшафт песенна-абрадавых традыцый Масленіцы Верхняга Падняпроўя / В. М. Прыбылова. – Мінск : Беларус. дзярж. акад. музыкі, 2010. – 151 с.Prybylova V. M., Muzychny landshaft pesenna-abradavykh tradycyi Maslenitsy Verkhniaga Padniaproўia [Music Landscape of Singing and Ritual Traditions of Maslenitsa in the Lower Dnieper Land], Belarusian State Academy of Music, Minsk, BY, 2010.Басько, В. І. Каляндарныя звычаі і абрады / В. І. Басько, Т. Б. Варфаламеева // Традыцыйная мастацкая культура беларусаў : у 6 т. / рэдкал.: Т. Б. Варфаламеева (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларус. навука ; Вышэйш. шк., 2001–2013. – Т. 1 : Магілёўскае Падняпроўе / В. І. Басько [і інш.]. – 2001. – С. 17–184.Bas’ko V. I., Varfalameeva T. B., “Calendar Customs and Rites”, in Varfalameeva T. B. (ed.), Tradytsyinaia mastatskaia kul’tura belarusaў: tom 1. Magileўskae Padniaproўe [Traditional Art Culture of Belarus: Vol. 1: The Dnieper Land of Mogilev], Belaruskaia navuka, Minsk, BY, 2001, pp. 17–184.Басько, В. І. Каляндарныя святы, звычаі і абрады / В. І. Басько, Т. І. Кухаронак // Традыцыйная мастацкая культура беларусаў : у 6 т. / рэдкал.: Т. Б. Варфаламеева (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларус. навука ; Вышэйш. шк., 2001–2013. – Т. 3. : Гродзенскае Панямонне : у 2 кн. : Кн. 1 / В. І. Басько [і інш.]. – 2006. – С. 21–262.Bas’ko V. I., Kukharonak T. I., “Calendar Feasts, Customs, and Rites”, in Varfalameeva T. B. (ed.), Tradytsyinaia mastatskaia kul’tura belarusaў: tom 3. Grodzenskae Paniamonne: u 2 knigakh : kniga 1 [Traditional Art Culture of Belarus: Vol. 3: The Neman Land of Grodno: in 2 books : Book 1], Vysheishaia shkola, Minsk, BY, 2006, pp. 21 – 262.Гульні, забавы, ігрышчы / уклад. А. Ю. Лозка. – 3-е выд. – Мінск : Беларус. навука, 2003. – 534 с. – (Беларуская народная творчасць).Lozka A. J., Gul’ni, zabavy, igryshchy [Games, Entertainment, and Merrymaking], Seryia “Belaruskaia narodnaia tvorchasts’” [The Belarusian Folk Art Series], 3nd ed., Belaruskaia navuka, Minsk, BY, 2003.Фальклор прыпяцкага запаведніка / уклад. І. В. Глушэц [і інш.]. – Гомель : Гомел. абласны цэнтр народнай творчасці, 2013. – 78 с.Hlushets I. V., Mel'nіkava, L., Loi, G. P., Fal’klor prypiatskaga zapavednika [The Folklore of the Prypiats Reserve], Gomel'skі ablasny tsentr narodnai tvorchastsі, Homiel, BY, 2013.Народныя святы Берасцейшчыны // Астрамечаўскі рукапіс. Брэсцкі раённы краязнаўчы альманах. – 2014. – № 1 – С. 31–38.“Folk Feasts of Brest Region”, in Astramechaўski rukapis. Brestski raenny kraiaznaўchy al’manakh [Manuscript from Ostromechevo. The Local history Almanac of Brest Region], Brest, BY, 2014, no. 1, pp. 31–38.Фальклорны архіў Дзяржаўнай установы “Мінскі абласны цэнтр народнай творчасці”. Сш. 7–1.Sshytak 7-1 [Notebook 7-1], in Fal’klorny arkhiў dziarzhaўnai ustanovy “Minski ablasny tsentr narodnai tvorchastsi” [Folklore Archive of the Minsk Regional Folk Art Center], Minsk, BYФальклорны архіў Дзяржаўнай установы “Мінскі абласны цэнтр народнай творчасці”. Сш. 22–1. Арк. 56.Sshytak 22-1, ar. 56 [Notebook 7-1, p. 56], in Fal’klorny arkhiў dziarzhaўnai ustanovy “Minski ablasny tsentr narodnai tvorchastsi” [Folklore Archive of the Minsk Regional Folk Art Center], Minsk, BYДоўнар-Запольская, А. М. Захаванасць старажытных элементаў у масленічным комплексе (Палессе) / А. М. Доўнар-Запольская // Рэгіянальныя асаблівасці фальклору і літаратуры славянскіх народаў: матэрыялы Міжнар. навук. канф., Гомель, 23–24 красавіка 2004 г. / пад рэд. І. Ф. Штэйнера. – Гомель : ГДУ імя Ф.Скарыны, 2004. – С. 208–211.Doўnar-Zapol’skaia A. M., “Preservation of Archaic Elements in the Set of Maslenitsa Rites (Polesie)”, in Shteiner I. F. (ed.), Materyialy Mizhnarodnai navukovai kanferentsyi “Rehijanalnyja asablivasci falkloru I litaratury slavianskich narodau” [Proc. Of the Int. Conf. “Regional Peculiarities of the Folklore and Literature of the Slavic Peoples”], Homiel state university, Homiel, BY, 2004, pp. 208 – 211.

The authors declare that there are no conflicts of interest present.