vestihИзвестия Национальной академии наук Беларуси. Серия гуманитарных наукProceedings of the National Academy of Sciences of Belarus, Humanitarian Series2524-23692524-2377The Republican Unitary Enterprise Publishing House "Belaruskaya Navuka"10.29235/2524-2369-2020-65-3-318-327vestih-783Research ArticleЯЗЫКОЗНАНИЕLINGUISTICSДынаміка лексікаграфічнай падачы і практычнага ўжывання асабовых назоўнікаў з суфіксам ­ц(а)Dynamics of lexicographic presentation and practical use of personal nouns with sufіx -ц(a).ГончаренкоЕ. ДHancharenkaK D.

Гончаренко Екатерина Дмитриевна – кандидат филологических наук, старший научный сотрудник.

ул. Сурганова, 1, корп. 2, 220072, Минск

Katsiaryna D. Hancharenka – Ph. D. (Philol.), Senior Scientific Researcher. 

1 Surganov Srt., Bldg. 2, Minsk 220072

kattka_84@mail.ruЦентр исследований белорусской культуры, языка и литературы, Национальная академия наук БеларусиCenter for the Belarusian Culture, Language and Literature researches of the National Academy of Sciences of Belarus202005082020653318327Copyright © Гончаренко Е.Д., 20202020Гончаренко Е.Д.Hancharenka K.D.Данная работа распространяется под лицензией Creative Commons Attribution 4.0.This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 License.https://vestihum.belnauka.by/jour/article/view/783

На основании фактических материалов двадцати словарей, изданных в ХХ – начале ХХI в., академических грамматик, а также монографий исследуются изменения в лексикографической подаче личных существительных с суффиксом -ц(а). Анализируются динамичные процессы вхождения слов данного типа в лексикон, а также конкурентное взаимодействие с идентичными существительными мужского рода с суффиксом ­ец, ­нік и др., адвербиальными существительными (навукоўца – навуковец – вучоны). Приводятся примеры новообразований, включенных в реестры лексикографических изданий. Отмечается, что в современных словарях присутствует разное количество лексем с суффиксом -ц(а), представленных как словообразовательные синонимы существительных мужского рода с суффиксами -ец, -нік и др. В словарях существуют расхождения в указании помет рода существительных с суффиксом -ц(а) (только мужской либо мужской и общий). Проанализировав тексты современных СМИ, необходимо отметить широкое употребление существительных с суффиксом -ц(а) при обозначении лиц женского пола. Актуальным также является вопрос об указании грамматических показателей как мужского, так и женского рода для большего количества подобных лексем. Вместе с тем наличие вариантов рода и типа склонения вызывает сложности при употреблении падежных окончаний исследуемых существительных.

This article explores changes in the lexicographic presentation of personal nouns with the suffix -ц(a). The study is based on materials from 20 dictionaries of the 20th and early 21st centuries, academic grammars and monographs. The dynamic processes of the entry of words of this type into the lexicon, their competitive interaction with identical masculine nouns with suffix -ец, -нік and adverbial nouns are analyzed. There are given examples of new formed words, which were included in lexicographic publications. The study notices differencies in presentating of the lexemes with -ц(a) in modern dictionaries: in quantity of these nouns as derivating synonyms of nouns of masculine gender with suffix -ец, -нік ets. and in gender marks (only masculine or masculine and common). Analysis of modern media texts shows a wider use of nouns with the suffix -ц(a) to mark a female person. In practice, variants of the gender and type of declension of nouns with the suffix -ц(a) causes difficulties in the use of case endings.

личные существительные с суффиксом -ц(а)общий родсловообразованиесловоизменениенеологизмысловарисовременный белорусский языкPersonal nouns with suffiks -ц(a)common genderderivationinflexionneologismsdictionariesmodern Belarusian languageReferencesБайкоў, М. Беларуска­расійскі слоўнік / М. Байкоў, С. Некрашэвіч. – Мінск : Дзярж. выд­ва Беларусі, 1925. – 356 с.Baikou M., Nekrashevich S. Belarusian-Russian dictionary. Mіnsk, State publishing house of Belarus, 1925. 356 p. (in Belarusian).Лёсік, Я. Школьная граматыка беларускай мовы / Я. Лёсік. – 4­е выд. «Пачатковай граматыкі», нанава напісанае. – Менск [Мінск] : Дзярж. выд­ва Беларусі, 1926. – 184 с.Lesіk Ya. School grammar of Belarusian language. 4nd ed. Mensk [Mіnsk], State publishing house of Belarus, 1926. 184 p. (in Belarusian).Руска­беларускі слоўнік / АН БССР, Ін­-т літ., мастацтва і мовы ; пад рэд. А. Александровіча. – Менск [Мінск] : Выд­ва Акад. навук БССР, 1937. – XIII, 494 с.Aleksandrovіch A. (ed.). Russian-Belarussian dictionary. Mensk [Mіnsk], Publishing house of the Academy of Scien­ ces of the BSSR, 1937. XIII, 494 p. (in Russian, Belarusian).Беларуская граматыка: марфалогія / [падрыхт.: Т. П. Ламцёў, К. І. Гурскі, М. М. Баркоўскі] ; АН БССР, Ін­-т літ. і мовы. – Мінск : Выд­ва Акад. навук БССР, 1936. – 208 с.Lamtsiou T. P., Gurski K. I., Barkouski M. M. Belarusian grammar: morphology. Mіnsk, Publishing house of the Academy of Sciences of the BSSR, 1936. 208 p. (in Belarusian).Станкевіч, Я. Падручнік крывіцкай (беларускай) мовы: граматыка, правапіс, укладанні, прытарнаваныя вучыцца ў школе і дома: ч. 1–3 = Krivian (whiteruthenian) grammar / Я. Станкевіч. – Рэгенсбург : [б. в.], 1946. – 124 с.Stankevіch Ya. Schoolbook of Krivian (Belarusian) language. Regensburg, 1946. 124 p. (in Belarusian).Суднік, М. Р. Арфаграфічны слоўнік / М. Р. Суднік, М. П. Лобан. – Мінск : Выд­-ва Акад. навук БССР, 1948. – 262 с.Sudnіk M. R., Loban M. P. Spelling dictionary. Mіnsk, Publishing house of the Academy of Sciences of the BSSR, 1948. 262 p. (in Belarusian).Курс сучаснай беларускай літаратурнай мовы: марфалогія : падручнік / АН БССР, Ін­-т мовазнаўства ; рэдкал.: К. К. Атраховіч (К. Крапіва) [і інш.]. – Мінск : Дзярж. вучэб.­пед. выд­-ва М­-ва асветы БССР, 1957. – 304 с.Atrakhovіch (Krapіva) K. K., Bazylenka G. M., Birala Z. M., Bulachau M. G., Glebka P., Gurski M. I. (eds.). The course of modern Belarusian language. Morphology. Mіnsk, State pedagogical Publishing house of the Ministry of Education of the BSSR, 1957. 304 p. (in Belarusian).Лобан, М. П. Арфаграфічны слоўнік : [для сярэд. шк.] / М. П. Лобан, М. Р. Суднік. – Мінск : Дзярж. вучэб.­пед. выд­-ва М­-ва асветы БССР, 1961. – 311 c.Loban M. P., Sudnіk M. R. Spelling dictionary. Mіnsk, State pedagogical Publishing house of the Ministry of Education of the BSSR, 1961. 311 p. (in Belarusian).Беларуска­рускі слоўнік: каля 90000 слоў / АН БССР, Ін­т мовазнаўства ; рэд. К. К. Атраховіч (К. Крапіва). – М. : Дзярж. выд-ва замеж. і нац. слоўнікаў, 1962. – 1048 с.Atrakhovіch (Krapіva) K. K. (ed.). Belarusian-russian dictionary. Moskow, State publishing house of foreign and national dictionaries, 1962. 1048 p. (in Belarusian, in Russian).Граматыка беларускай мовы : [у 2 т.] / АН БССР, Ін­т мовазнаўства. – Мінск : Выд­ва АН БССР, 1962–1966. – Т. 1 : Марфалогія / рэд.: К. К. Атраховіч (Крапіва), М. Г. Булахаў. – 1962. – 540 с.Atrahovіch (Krapіva) K. K., Bulakhau M. G. (eds.). Grammar of Belarusian language. Vol. 1. Morphology. Mіnsk, Publishing house of the Academy of Sciences of the BSSR, 1962. 540 p. (in Belarusian)Наркевіч, А. І. Назоўнік. Граматычныя катэгорыі і формы / А. І. Наркевіч. – Мінск : Выд­ва БДУ, 1976. – 246 с.Narkevіch A. І. The noun. Grammatical categories and forms. Mіnsk, Publishing house of the Belarusian State University, 1976. 246 p. (in Belarusian).Лобан, М. П. Арфаграфічны слоўнік : [для сярэд. шк.] / М. П. Лобан, М. Р. Суднік. – Выд. 4­е, перапрац. и дап. – Мінск : Нар. асвета, 1978. – 240 c.Loban M. P., Sudnіk M. R. Spelling dictionary. 4nd ed. Mіnsk, Narodnaya asveta Publ., 1978. 240 p. (in Belarusian).Тлумачальны слоўнік беларускай мовы : [у 5 т.] / АН БССР, Ін­-т мовазнаўства ; рэд. К. К. Атраховіч (К. Крапіва). – Мінск : Беларус. Савец. Энцыкл., 1977–1984. – 5 т.Atrakhovіch (Krapіva) K. K. (ed.). Explanatory dictionary of Belarusian language. Mіnsk, Belaruskaya Savetskaya Entsyklapedyya Publ., 1977–1984. 5 vol. (in Belarusian).Слоўнік беларускай мовы: арфаграфія, арфаэпія, акцэнтуацыя, словазмяненне / АН БССР, Ін­-т мовазнаўства ; пад рэд. М. В. Бірылы. – Мінск : Беларус. Cавец. Энцыкл., 1987. – 902 с.Bіryla M. V. (ed.). Dictionary of the Belarusian language: spelling, orthoepy, accentuation, inflection. Mіnsk, Belaruskaya Savetskaya Entsyklapedyya Publ., 1987. 902 p. (in Belarusian).Беларуска­рускі слоўнік : [у 2 т. : больш за 110000 слоў] / АН БССР, Ін­т мовазнаўства ; рэд. К. Крапіва. – Выд. 2­е, перапрац. і дап. – Мінск : Беларус. Савец. Энцыкл., 1988–1989. – 2 т.Atrakhovіch (Krapіva) K. K. (ed.). Belarusian-russian dictionary. Mіnsk, Belaruskaya Savetskaya Entsyklapedyya Publ., 1988–1989. 2 vol. (in Belarusian).Беларуская граматыка : у 2 ч. / АН БССР, Ін­т мовазнаўства ; рэд.: М. В. Бірыла, П. П. Шуба. – Мінск : Навука і тэхніка, 1985–1986. – Ч. 1 : Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск. – 1985. – 431 с.Bіryla M. V., Shuba P. P. (eds.). Belarusian grammar. Part 1. Spelling, orthoepy, accentuation, inflection. Mіnsk, Navuka i tekhnika Publ., 1985. 431 p. (in Belarusian).Арашонкава, Г. У. Пра назоўнікі тыпу вынаходца, дарадца, стараста / Г. У. Арашонкава // Пытанні культуры пісьмовай мовы / М. Р. Суднік [і інш.] ; рэд. А. І. Падлужны. – Мінск, 1991. – С. 114–121.Arashonkava G. U. About nouns an inventor, an adviser, a steward. Pytannі kul’tury pіs’movai movy [Questions of culture of writing language]. Mіnsk, 1991, pp. 114–121 (in Belarusian).Лобан, М. П. Арфаграфічны слоўнік / М. П. Лобан, М. Р. Суднік. – Мінск : Нар. асвета, 1990. – 256 c.Loban M. P., Sudnіk M. R. Spelling dictionary. Mіnsk, Narodnaya asveta Publ., 1990. 256 p. (in Belarusian).Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы / АН Беларусі, Ін­т мовазнаўства ; рэд.: М. Р. Суднік, М. Н. Крыўко. – Мінск : Беларус. энцыкл., 1996. – 783 с.Sudnіk M. R., Kryuko M. N. (eds.). Explanatory dictionary of the Belarusian literary language, Mіnsk, Belaruskaya Entsyklapedyya Publ., 1996. 783 p. (in Belarusian).Беларуска­рускі слоўнік : [больш за 110000 слоў] : у 3 т. / НАН Беларусі, Ін­т мовазнаўства ; рэд. К. К. Атраховіч (Крапіва). – 3­е выд., папраўл. і дап. – Мінск : Беларус. энцыкл., 2003. – 3 т.Atrakhovіch (Krapіva) K. K. (ed.). Belarusian-russian dictionary. 3nd ed. Mіnsk, Belaruskaya Entsyklapedyya Publ., 2003. 3 vol. (in Belarusian).Варановіч, В. Л. Словаўтварэнне назоўнікаў у беларускай мове / В. Л. Варановіч ; рэд. П. У. Сцяцко. – Гродна : ГрДУ, 2005. – 135 с.Varanovіch V. L. Derivation of nouns in Belarusian language. Grodno, Grodno State University, 2005. 135 p. (in Belarusian).Уласевіч, В. І. Слоўнік новых слоў беларускай мовы / В. І. Уласевіч, Н. М. Даўгулевіч. – Мінск : ТетраСистемс, 2009. – 444 с.Ulasevіch V. І., Daugulevіch N. M. Spelling dictionary of Belarusian language, Mіnsk, TetraSistems Publ., 2009. 444 p. (in Belarusian).Сучасная беларуская літаратурная мова. Марфалогія : вучэб. дапам. / Н. В. Гаўрош [і інш.] ; пад агул. рэд. М. С. Яўневіча. – Мінск : [б. в.], 1997. – 287 с.Gaurosh N. V., Kavaliova M. T., Nyamkovich N. M., Panyutsich K. M., Tryputsina T. M., Tsyasevich A. M. The modern Belarusian literary language. Morphology. Mіnsk, 1997. 287 p. (in Belarusian).Кароткая граматыка беларускай мовы : у 2 ч. / НАН Беларусі, Ін­т мовазнаўства ; навук. рэд. А. А. Лукашанец. – Мінск : Беларус. навука, 2007–2009. – Ч. 1 : Фаналогія. Марфаналогія. Марфалогія. – 2007. – 351 с.Lukashanets A. A. (ed.). Short grammar of Belarusian language. Part. 1. Phonology. Morfonology. Morphology. Mіnsk, Belaruskaya navuka Publ., 2007. 351 p. (in Belarusian).Граматычны слоўнік назоўніка : А–Я / НАН Беларусі, Ін­-т мовы і літ. ; [уклад.: Г. У. Арашонкава і інш. ; навук. рэд. В. П. Русак]. – 2­е выд., дапрац. – Мінск : Беларус. навука, 2013. – 1245 с.Rusak V. P. (ed.). Grammar dictionary of noun: A-Ja. Mіnsk, Belaruskaya navuka Publ., 2013. 1245 p. (in Belarusian).Слоўнік беларускай мовы : [каля 150000 слоў] / НАН Беларусі, Ін­т мовы і літ. ; уклад.: Н. П. Еўсіевіч [і інш.] ; навук. рэд.: А. А. Лукашанец, В. П. Русак. – Мінск : Беларус. навука, 2012. – 916 с.Lukashanets A. A., Rusak V. P. (eds.). Dictionary of Belarusian language. Mіnsk, Belaruskaya navuka Publ., 2012. 916 p. (in Belarusian).Беларуска­рускі слоўнік = Белорусско­русский словарь : [больш за 110 000 слоў : у 3 т.] / НАН Беларусі, Ін­-т мовы і літ. ; пад рэд. А. А. Лукашанца. – Выд. 4­-е, перапрац. і дап. – Мінск : Беларус. энцыкл. імя П. Броўкі, 2012. – 3 т.Lukashanets A. A. (ed.). Belarusian-russian dictionary. 4nd ed. Mіnsk, Belorusskaya entsyklapedyya i. P. Brouki Publ., 2012. 3 vol. (in Belarusian, in Russian).Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы : [больш за 65000 слоў] / НАН Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін­т мовазнаўства ; [уклад.: І. Л. Капылоў і інш.] ; пад рэд. І. Л. Капылова. – Мінск : Беларус. энцыкл. імя П. Броўкі, 2016. – 967 с.Kapylou I. L. (ed.). Explanatory dictionary of the Belarusian literary language. Mіnsk, Belorusskaya entsyklapedyya i. P. Brouki Publ., 2016. 967 p. (in Belarusian).Каўрус, А. А. Словасклад: слоўнік адметнай лексікі / А. А. Каўрус. – Мінск : Звязда, 2013. – 326 с.Kaurus A. A. Word addition: dictionary of especial lexis, Mіnsk, Zvyazda Publ., 2013. 326 p. (in Belarusian).Піскуноў, Ф. А. Вялікі слоўнік беларускай мовы: арфаграфія, акцэнтуацыя, парадыгматыка / Ф. А. Піскуноў. – Мінск : Зміцер Колас, 2012. – ХVІ, 1196 с.Pіskunou F. A. The big dictionary of Belarusian language: spelling, accentuation, paradigm, Mіnsk, Zmіtser Kolas Publ., 2012. XVІ, 1196 p. (in Belarusian).Сопоставительное описание русского и белорусского языков. Словообразование / [А. В. Андреева и др.] ; науч. ред.: А. А. Лукашанец, О. М. Николаева ; Нац. акад. наук Беларуси, Центр исслед. белорус. культуры, языка и лит. – Минск : Беларус. навука, 2014. – 486 с.Lukashanets А. А., Nikolaeva O. M. (eds.). Comparative description of Russian and Belarusian languages. Derivation. Minsk, Belaruskaya navuka Publ., 2014. 486 p. (in Russian).Баршчэўская, А. Л. Арфаграфічны слоўнік беларускай мовы : новая рэд. : [каля 42 000 слоў] / А. Л. Баршчэўская, Л. П. Баршчэўскі. – 2­-е выд. – Мінск : Радыёла­плюс, 2010. – 559 с.Barshcheuskaya A. L., Barshcheuskі L. P. Spelling dictionary of Belarusian language: new edition. 2nd ed. Mіnsk, Radyela­plyus Publ., 2010. 559 p. (in Belarusian).Шкраба, І. Р. Варыянтнасць у сучаснай беларускай мове: структурна­граматычны i функцыянальна­дынамічны аспекты / І. Р. Шкраба. – Мінск : Асар, 2004. – 239 с.Shkraba І. R. Variation in the modern Belarusian language. Mіnsk, Asar Publ., 2004. 239 p. (in Belarusian).Zgółkova, H. Podstawowy słównik języka polskiego z zarysem gramatyki polskiej / H. Zgółkova. – Poznań : Wydaw. Nauk. UAM, 2009. – XLI, 812 p.Zgółkova H. Podstawowy słównik języka polskiego z zarysem gramatyki polskiej [Basic Polish language dictionary with an outline of Polish grammar]. Poznań, Wydawnictwo Naukowe UAM, 2009. XLI, 812 p. (in Polish).Граматичний словник української літературної мови. Словозміна / В. І. Критська [та ін.] ; відп. ред. Н. Ф. Клименко. – Киів : Видав. дім Д. Бураго, 2011. – 760 с.Krits'ka V. І., Nedozim T. I., Orlova L. V., Puzdireva T. K. Romanyuk Yu. V. Grammar dictionary of the Ukrainian literary Language. Inflection. Kyiv, Vydavnichiy dim D. Burago Publ., 2011. 760 p. (in Ukrainian).

The authors declare that there are no conflicts of interest present.